vrijdag 13 november 2026

Niet mijn toekomst

Afbeelding: Unsplash

Kunstmatige intelligentie gaan veel werk van ons overnemen en daarmee ons leven gemakkelijker maken. Wij kunnen straks bij wijze van spreken achteroverleunen en toekijken hoe ons werk voor ons wordt gedaan. Maar die ‘wij’, wie zijn dat eigenlijk?

Ik was van de week op een congres waar de closing keynote werd gegeven door Marcus Groeneveld, de jonge baas en mede-oprichter van Freeday. Dat bedrijf levert ‘digitale medewerkers’ die ‘klantenservice, facturen en documenten afhandelen’. Aha, je bedoelt AI-agents. Klopt, maar ze vinden digitale medewerker beter klinken. En ze zien zichzelf als de Randstad voor robots.

Doordat die digitale collega’s ons werk veel sneller kunnen doen dan wijzelf, krijgen wij er op termijn een extra vrije dag bij – vandaar de naam van het bedrijf. Groeneveld refereerde aan Henry Ford, die zijn medewerkers de vrije zaterdag schonk (bij gelijkblijvend salaris), omdat het werk dankzij de lopende band zoveel efficiënter werd.

Iemand uit het publiek vroeg hoe het dan zit met fysieke beroepen, zoals bouwvakkers en stratenmakers. Nee, daar richtte Freeday zich niet op. Ze zijn dus geen uitzendbureau voor fysieke robots, maar voor kantoorrobots. We kunnen administratieve processen overlaten aan AI en dan meer mensen aan het fysieke werk zetten. Ja ja.

Groeneveld werd aangekondigd als een visionair, maar zijn droomwereld is niet de mijne. Vanuit zijn bedrijf geredeneerd snap ik deze visie wel hoor: hij wil gewoon digitale medewerkers aan de man brengen – dát is zijn scope. Wat zich daarbuiten afspeelt, zal hem uit hoofde van zijn functie niet boeien. Maar mij dus wel.

Stel je eens een wereld voor waarin jij, als kantoormedewerker of zo, je baan kwijtraakt aan een digitale concurrent. Soortgelijke banen zijn nergens te vinden, want tja, overal robots. Je klopt aan bij het UWV omdat je een nieuwe baan nodig hebt. Daar hoor je van zo’n digi-adviseur dat je je het beste kunt laten omscholen tot stratenmaker. Niets ten nadele van stratenmakers – stel je eens voor dat ze er niet meer waren! – maar hé, ieder zijn ding hè.

Omdat AI steeds meer kan, kan het steeds meer van ons overnemen. Daarin schuilt misschien het gevaar dat wij mensen steeds meer dingen verleren. Leidt dit gaandeweg tot een wereld waarin we niet alleen de administratie, maar ook de bijbehorende beslissingen overlaten aan robots, domweg omdat we zelf niet meer weten hoe het moet?

Gelukkig is er Europese wetgeving die ons beschermt tegen het al te ver oprukken van AI-beslissingen. De AVG regelt dat besluiten, die juridische of andere aanmerkelijke gevolgen voor jou hebben, niet uitsluitend door automaten mogen worden genomen. En de AI Act eist menselijk toezicht, inclusief kill switch. Die toezichthouders moeten dan natuurlijk wel kunnen begrijpen waar hun digitale collega’s mee bezig zijn. Dat zal het moeilijkste gedeelte worden van de hybride, bio-digitale arbeidsmarkt. Want voordat je het weet, heeft die robot iets doorgevoerd wat jij over het hoofd hebt gezien.

Gisteren hadden we ruim honderd studenten van Hogeschool Windesheim over de vloer. Ik hield hen voor dat de beveiligingsaspecten beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid niet alleen boekenwijsheid zijn, maar dat we ze ook in het echt gebruiken. Laat ik dat dus hier ook maar doen. En dan zie je meteen dat beschikbaarheid zich wel eens tegen de mens zou kunnen keren: die AI-agents hoeven nooit te slapen. Wat doen ze als er geen menselijk toezicht is? Integriteit gaat over de juistheid en volledigheid van gegevens. Hoe controleert de biologische collega of de gegevens integer zijn? Bij normale verwerking door computers kun je allerlei controles doen, bijvoorbeeld met controlegetallen en waarschijnlijkheidstoetsen. Maar wat als een bewerking door AI als plausibel wordt aangemerkt, op basis van zelf aangepaste regels? En over het aspect vertrouwelijkheid zou je kunnen zeggen: ach, zo’n AI-agent is ook maar een computerprogramma, het boeit niet als die van alles over jou weet. Maar wat als hij die informatie gebruikt in beslissingen? “Ik zie dat de aandelen van Jan het goed doen en dat hij dit jaar al drie keer op vakantie is geweest. Hij hoeft dit jaar dus geen bonus te krijgen.” Terwijl Jan zich misschien helemaal uit de naad heeft gewerkt om van zijn bedrijf te redden wat er te redden viel.

We hadden vroeger een elektronische telefoongids, de ETG. Daarin had je één kolom zonder kopregel. Maar iedereen wist: als daar een sterretje stond, dan was die collega een inhuurkracht. En daar keek je in die tijd toch nét iets anders tegenaan. Krijgen we straks weer zo’n merkteken, maar dan voor ingeblikte collega’s?

 

En in de grote boze buitenwereld …